Eo biển Hormuz: "Điểm mù" của thỏa thuận Mỹ - Iran

Chỉ là một tuyến hàng hải hẹp nhưng eo biển Hormuz lại có thể tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu và cục diện an ninh Trung Đông. Bởi vậy, mọi biến động tại khu vực này luôn được cộng đồng quốc tế đặc biệt theo dõi.

Không chỉ là cửa ngõ vận chuyển một phần đáng kể lượng dầu mỏ và khí hóa lỏng của thế giới, eo biển Hormuz còn là nơi lợi ích chiến lược của Mỹ, Iran và các nước vùng Vịnh giao cắt trực tiếp.

Một thỏa thuận dù có thể tạm thời hạ nhiệt căng thẳng, nhưng chỉ cần một điều khoản chưa rõ ràng cũng đủ khiến đối đầu bùng phát trở lại. Đây cũng là điều đang diễn ra tại eo biển Hormuz, nơi một "điểm mù" trong thỏa thuận được ký 1 tháng trước đã nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi giữa Washington và Tehran.

Chỉ trong vài ngày qua, Mỹ liên tiếp tiến hành các đợt không kích nhằm vào những mục tiêu mà Washington cho là liên quan đến năng lực quân sự của Iran tại khu vực eo biển Hormuz.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ tiếp tục các chiến dịch quân sự, đồng thời khẳng định Mỹ đang tái áp đặt phong tỏa đối với Iran. Tuy vậy, ông vẫn cho rằng khả năng đạt được một thỏa thuận với Tehran chưa khép lại.

"Tối nay, chúng tôi sẽ tấn công rất mạnh. Chúng tôi sẽ vô hiệu hóa mọi năng lực liên quan đến eo biển Hormuz. Nhưng tôi vẫn cho rằng một thỏa thuận là điều khả thi", Tổng thống Donald Trump tuyên bố.

Trong khi đó, Iran cáo buộc Washington đã vi phạm nhiều điều khoản trong bản ghi nhớ ký hồi tháng 6 và tuyên bố sẽ chỉ thực hiện các cam kết nếu phía Mỹ cũng làm điều tương tự.

Theo nhiều chuyên gia, bất đồng bắt nguồn từ chính nội dung của bản ghi nhớ. Văn bản này yêu cầu Iran bảo đảm hoạt động đi lại an toàn của tàu thương mại qua eo biển Hormuz, nhưng không quy định rõ bên nào có quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này.

Tehran cho rằng điều đó đồng nghĩa với việc Iran có vai trò quản lý eo biển này. Trong khi đó, Mỹ và các nước vùng Vịnh lại coi đây chỉ là cam kết bảo đảm tự do hàng hải.

Ông Thomas Juneau, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện nghiên cứu Chatham House của Anh, nhận định: "Chính sự mơ hồ trong bản ghi nhớ đã dẫn đến những cách diễn giải khác nhau và khiến việc bạo lực tái bùng phát gần như là điều không thể tránh khỏi".

Khi cách hiểu về một điều khoản cốt lõi vẫn còn khác biệt, eo biển Hormuz tiếp tục trở thành tâm điểm đối đầu giữa Washington và Tehran. Tuy nhiên, sự mơ hồ của thỏa thuận chỉ là nguyên nhân trực tiếp. Điều khiến cả 2 bên đều không muốn nhượng bộ nằm ở giá trị chiến lược của chính eo biển này.

Những diễn biến mới nhất cho thấy cuộc đối đầu quanh eo biển Hormuz hiện không còn dừng ở các cuộc không kích hay những tranh cãi về một bản ghi nhớ. Điều mà Washington và Tehran thực sự theo đuổi là quyền định hình luật chơi tại một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Khi lợi thế nằm ở chính vị trí địa lý, eo biển Hormuz cũng trở thành "lá bài" mà Iran khó có thể từ bỏ.

Trong nhiều năm, eo biển Hormuz vẫn được biết đến là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Tuy nhiên, với Iran, giá trị của eo biển Hormuz chưa bao giờ chỉ nằm ở những con tàu đi qua đây.

Theo ông Aaron David Miller, nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, Tehran đang biến chính vị trí địa lý của mình thành một loại vũ khí chiến lược.

"Iran đã vũ khí hóa địa lý và tìm ra một loại vũ khí an toàn, hiệu quả hơn nhiều so với việc phát triển vũ khí hạt nhân. Đó là biến eo biển Hormuz thành một cỗ máy rút tiền tự động đúng nghĩa, đồng thời sử dụng nơi này như một cách để gia tăng ảnh hưởng đối với các quốc gia quan trọng ở vùng Vịnh", ông Aaron David Miller nhận định.

Iran tuyên bố muốn cùng Oman xây dựng một cơ chế quản lý hoạt động đi lại qua Hormuz, nhưng đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả bất kỳ quốc gia nào bị cho là hỗ trợ các cuộc tấn công nhằm vào Iran.

Theo ông Aaron David Miller, ngay cả khi Mỹ có thể mở lại eo biển bằng sức mạnh quân sự, việc duy trì tuyến hàng hải này thông suốt sẽ đòi hỏi nỗ lực lâu dài, thay vì chỉ một chiến dịch quân sự.

"Quân đội Mỹ có thể mở lại eo biển, nhưng để duy trì và giữ cho tuyến hàng hải này luôn thông suốt sẽ cần một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Điều đó rõ ràng phải bao gồm việc triển khai lực lượng mặt đất, cũng như tiến hành các cuộc tấn công lớn vào sâu trong lãnh thổ Iran nhằm ngăn chặn và vô hiệu hóa khả năng phóng tên lửa, thiết bị bay không người lái. Tôi không nghĩ chính quyền Tổng thống Trump muốn điều đó", ông Aaron David Miller cho biết.

Chừng nào Hormuz vẫn còn là điểm nghẽn của dòng chảy năng lượng toàn cầu, chừng đó eo biển này vẫn sẽ là lợi thế mà Iran khó từ bỏ.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng trong cuộc đối đầu hiện nay, điều Tehran sử dụng không chỉ là tên lửa hay thiết bị bay không người lái, mà còn là chính vị trí địa lý của mình. Eo biển Hormuz, vì thế, đã trở thành một loại vũ khí chiến lược.

Những gì đang xảy ra tại eo biển Hormuz cho thấy sức mạnh địa chính trị có thể tạo ra ảnh hưởng rất lớn, thậm chí vượt qua sức mạnh quân sự.

Trong khi Iran coi eo biển này là một đòn bẩy chiến lược, các quốc gia trong khu vực cũng đang tìm cách giảm sự phụ thuộc bằng những tuyến vận tải và hạ tầng thay thế.

Tuy nhiên, ngay cả khi có thêm lựa chọn, eo biển Hormuz vẫn khó mất đi vị thế đặc biệt. Đây không chỉ là một tuyến hàng hải, mà còn là nơi giao thoa giữa năng lượng, an ninh và quyền lực. Vì vậy, mọi biến động tại eo biển này vẫn có thể tạo ra những tác động vượt ra ngoài khu vực Trung Đông.