Giả tuyển dụng báo chí để thu thập dữ liệu khuôn mặt

Tình trạng giả mạo các cơ quan báo chí đăng tin tuyển dụng để lừa đảo không còn là hiện tượng mới, dù nhiều vụ việc từng bị phản ánh và xử lý. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên mạng xã hội tiếp tục xuất hiện các tài khoản tự xưng là người của cơ quan báo chí, đơn vị truyền thông để đăng tuyển cộng tác viên, MC, biên tập viên, phóng viên,… nhằm tạo sức hút với người tìm việc. Đáng chú ý, nhiều trường hợp yêu cầu ứng viên gửi ảnh cá nhân dưới nhiều góc chụp cùng các thông tin cá nhân, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thu thập, khai thác dữ liệu cá nhân trên môi trường mạng.

Xuất hiện các tài khoản mạo danh người làm việc tại các cơ quan báo chí

Hiện nay, trên các hội nhóm faceboook như "Tuyển dụng phóng viên, biên tập viên báo chí, truyền hình, voice off", "BIÊN TẬP VIÊN - BIÊN SOẠN - XUẤT BẢN SÁCH"… một vài tài khoản đăng tải thông tin tuyển dụng sử dụng logo nhà đài VTV.

Theo thông tin của nhiều tài khoản mạng xã hội, sau khi liên hệ ứng tuyển, các đối tượng thường yêu cầu ứng viên gửi ảnh chân dung, ảnh cận mặt rõ nét, ảnh mặt mộc, ảnh chụp thấy rõ phần vai hoặc video quay khuôn mặt. Lý do được đưa ra thường là để đánh giá ngoại hình, kiểm tra khả năng lên hình hoặc xét xem có phù hợp với môi trường truyền hình hay không.

Đáng chú ý, khi ứng viên cho biết sẽ "gửi ảnh sau", tài khoản mạo danh này sẽ hối thúc với lý do cần chốt danh sách sớm. Theo ghi nhận, quá trình trao đổi chủ yếu xoay quanh việc yêu cầu cung cấp hình ảnh cá nhân và chuyển liên lạc sang Zalo, trong khi thông tin về quy trình tuyển dụng, hợp đồng làm việc hoặc xác thực từ cơ quan báo chí lại khá mập mờ.

Dù hiện chưa ghi nhận thiệt hại tài chính cụ thể liên quan các vụ việc nói trên, nhiều chuyên gia an ninh mạng cho rằng không nên xem nhẹ nguy cơ từ việc để lộ dữ liệu khuôn mặt trên internet. Bởi khác với mật khẩu hay số điện thoại có thể thay đổi, dữ liệu khuôn mặt là thông tin định danh gắn liền với mỗi cá nhân và gần như không thể thay thế nếu bị lộ lọt hoặc khai thác trái phép.

Theo luật sư Nông Minh Chiến - Công ty Luật TNHH Chiến Minh, dưới góc độ pháp lý, hành vi giả danh các cơ quan báo chí, tổ chức uy tín để thu thập thông tin cá nhân trái phép là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Có thể bị xử lý theo các hướng sau:

1. Xử phạt vi phạm hành chính: Nếu hành vi ở mức độ chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, đối tượng vi phạm sẽ bị xử phạt theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP: Hành vi giả mạo tổ chức, cá nhân và phát tán thông tin giả mạo, sai sự thật; thu thập, sử dụng thông tin của tổ chức, cá nhân khác mà không được sự đồng ý hoặc sai mục đích: phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng (điểm n, e, khoản 3 Điều 102).
2. Truy cứu trách nhiệm hình sự Nếu cơ quan chức năng chứng minh được mục đích của việc thu thập dữ liệu này nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, các đối tượng có thể bị khởi tố theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) với các tội danh:
Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông (Điều 288): Khung hình phạt cao nhất lên đến 07 năm tù, phạt tiền đến 1 tỷ đồng.
Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174): Nếu sử dụng thông tin đó để lừa tiền, khung hình phạt cao nhất có thể là tù chung thân.

 

Ảnh khuôn mặt hiện được xem là dữ liệu cá nhân nhạy cảm

Trong xu hướng bảo mật hiện nay, ảnh khuôn mặt được xem là một dạng dữ liệu sinh trắc học (biometric data) được sử dụng để định danh con người. Điều này hoàn toàn có cơ sở khi công nghệ AI hiện nay có thể nhận diện khuôn mặt, đối chiếu nhiều hình ảnh để xác định một người và xây dựng hồ sơ định danh số.

Đây cũng là lý do nhiều hệ thống hiện nay sử dụng xác thực khuôn mặt như ngân hàng áp dụng Face ID hoặc eKYC (Giải pháp xác minh danh tính của khách hàng online thông qua công nghệ điện tử và trí tuệ nhân tạo), căn cước công dân gắn chip tích hợp dữ liệu khuôn mặt, sân bay áp dụng nhận diện khuôn mặt trong xác thực hành khách,…

Theo ông Ngô Minh Hiếu - Giám đốc Chống Lừa Đảo - Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia Việt Nam: "Dữ liệu khuôn mặt có giá trị cao vì đây là dữ liệu sinh trắc học, gắn với đặc điểm vật lý ổn định của mỗi người và rất khó "thay đổi" như mật khẩu hay số điện thoại. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 cũng xác định dữ liệu sinh trắc học là dữ liệu về thuộc tính vật lý, đặc điểm sinh học cá biệt và ổn định để xác định một người. Khi AI phát triển, chỉ từ vài hình ảnh công khai trên mạng xã hội, kẻ xấu có thể kết hợp với tên, số điện thoại, nơi làm việc, bạn bè để tạo hồ sơ số hoàn chỉnh và thực hiện các hành vi lừa đảo chính xác hơn."

Chuyên gia cảnh báo người dân không nên gửi ảnh khuôn mặt, video xác thực, CCCD hoặc hồ sơ cá nhân cho các fanpage, tài khoản tuyển dụng chưa được xác minh. Với cơ quan báo chí hoặc doanh nghiệp thật, cần kiểm tra website chính thức, email tên miền, số điện thoại công khai và không làm theo yêu cầu gửi dữ liệu nhạy cảm qua chat riêng.

Dữ liệu hình ảnh cá nhân có thể bị khai thác theo cách nào khác?

Hiện nay nguy cơ bị mất dữ liệu cá nhân không chỉ đến từ những hình ảnh người dùng chủ động gửi cho các tài khoản tuyển dụng lạ, mà còn đến từ lượng dữ liệu cá nhân được công khai hằng ngày trên mạng xã hội.

Một tài khoản Facebook cá nhân có thể tiết lộ nơi học tập, nơi làm việc, địa điểm thường lui tới, mối quan hệ bạn bè, lịch trình sinh hoạt hoặc thói quen cá nhân. Thông qua ảnh selfie, tin - story, check - in và các bài đăng công khai để dựng nên hồ sơ tương đối chi tiết về một cá nhân mà không cần xâm nhập tài khoản.

Ông Ngô Minh Hiếu cũng cho biết thêm, các dữ liệu này có thể bị dùng để dựng hồ sơ giả, tạo deepfake, giả mạo danh tính khi tuyển dụng, vay tiền, mở tài khoản, lừa người thân hoặc huấn luyện hệ thống AI nhận diện khuôn mặt. Dữ liệu sinh trắc học có thể bị dùng để tạo video/giọng nói giả nhằm mạo danh, lừa đảo hoặc quấy rối nạn nhân.

Điều đáng lo ngại là nhiều người vẫn đánh giá thấp giá trị của dữ liệu hình ảnh cá nhân. "Chỉ vài tấm ảnh thôi thì không sao" là suy nghĩ phổ biến, trong khi trên thực tế, các dữ liệu nhỏ lẻ khi được ghép nối lại có thể tạo thành nguồn thông tin có giá trị rất lớn.

Là người thường xuyên sử dụng mạng xã hội và đăng tải hình ảnh cá nhân phục vụ công việc, Nhã Linh, một người dẫn chương trình đang sinh sống tại Đà Nẵng rất lo ngại bị lộ lọt thông tin cá nhân hay hình ảnh bản thân bị khai thác sai mục đích, nhưng đây lại là việc khó tránh khỏi.

"Chỉ cần một bức ảnh hoặc một thông tin nhỏ được chia sẻ công khai cũng có thể bị cắt ghép, sử dụng lại hoặc lan truyền theo hướng ngoài mong muốn. Tuy nhiên, ở góc độ công việc, mạng xã hội hiện nay lại là cầu nối rất quan trọng để mình xây dựng hình ảnh cá nhân, tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp và kết nối với khách hàng. Đặc biệt với nghề MC, nhiều công việc đến từ việc mọi người nhìn thấy mình thông qua việc đăng tải bài viết, video clip lên các nền tảng online hoặc tương tác trên các hội nhóm cộng đồng. Vì vậy mình nghĩ điều quan trọng là phải có sự chọn lọc và ý thức bảo vệ bản thân khi sử dụng mạng xã hội. Mình luôn cân nhắc kỹ nội dung đăng tải, hạn chế công khai những thông tin quá riêng tư, đồng thời cẩn trọng hơn khi tương tác hay nhận lời hợp tác qua môi trường mạng. Với mình, sự cẩn trọng không phải vì sợ hãi, mà là cách để mình sử dụng mạng xã hội một cách văn minh và an toàn hơn. Mạng xã hội là công cụ rất tốt nếu mình biết sử dụng đúng cách, còn nếu chủ quan thì cũng rất dễ trở thành rủi ro.

Theo luật sư Nông Minh Chiến, ngoài bị liên đới hoặc gặp phiền toái pháp lý dữ liệu hình ảnh cá nhân sau khi bị thu thập còn có nguy cơ bị lưu trữ, mua bán trái phép trên các diễn đàn ngầm. Người dùng có thể đối mặt nguy cơ bị cắt ghép hình ảnh nhạy cảm, tống tiền hoặc bị quấy rối bằng các cuộc gọi, tin nhắn rác kéo dài.

Cần nâng cao nhận thức về bảo vệ dữ liệu cá nhân

Hiện nay, vấn đề lớn nhất không chỉ nằm ở thủ đoạn của các tài khoản giả mạo tuyển dụng, mà còn ở việc nhiều người dùng đang quá dễ dãi trong việc chia sẻ dữ liệu cá nhân.

Không ít người sẵn sàng gửi ảnh cận mặt hoặc thông tin cá nhân cho tài khoản không xác thực, công khai nơi ở và lịch trình sinh hoạt, chia sẻ quá nhiều thông tin đời sống trên Facebook, Zalo hoặc đăng tải ảnh giấy tờ cá nhân, hình ảnh mang tính riêng tư.

Trong khi đó, dữ liệu cá nhân hiện được xem là một loại "tài nguyên số" có giá trị lớn trên môi trường internet. Các chuyên gia khuyến cáo người dùng cần hạn chế công khai thông tin đời sống cá nhân, kiểm tra chế độ riêng tư trên mạng xã hội, cảnh giác với các yêu cầu gửi ảnh khuôn mặt và video cá nhân, không cung cấp hình ảnh giấy tờ tùy thân cho tài khoản không xác thực và kiểm tra kỹ thông tin tuyển dụng từ các cơ quan báo chí chính thống.

Trong thời đại dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, việc bảo vệ hình ảnh cá nhân không còn chỉ là vấn đề quyền riêng tư, mà đã trở thành một phần quan trọng của an toàn thông tin và bảo vệ danh tính số trên không gian mạng.