Không gian văn hóa Hồ Chí Minh: Điểm tựa cho công nghiệp văn hóa

Việc xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không đơn thuần là một nhiệm vụ chính trị hay một phong trào thi đua, mà là giải pháp chiến lược nhằm đưa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị vào thực tiễn cuộc sống. Trong không gian ấy, văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, là hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh và bền vững của thành phố.

Chất liệu đặc thù cho công nghiệp văn hóa

TP Hồ Chí Minh có lợi thế đặc biệt khi là đô thị mang tên Bác, đồng thời gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong cuộc đời hoạt động của Người. Hệ thống di tích, địa điểm, tư liệu và câu chuyện lịch sử liên quan đến Bác tạo nên nguồn chất liệu đặc thù cho công nghiệp văn hoá.

Từ những chất liệu này, các nhà sáng tạo có thể phát triển phim ảnh, sách, sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật, triển lãm, sản phẩm du lịch, nội dung số, hoạt hình hay trò chơi điện tử. Tuy nhiên, khả năng khai thác không nằm ở việc đưa một câu chuyện lịch sử vào bất kỳ hình thức thể hiện nào, mà ở quá trình nghiên cứu, diễn giải và sáng tạo để tạo ra sản phẩm phù hợp với công chúng đương đại.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Huyền - Khoa Lý luận cơ sở, Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh - Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không phải mô hình trưng bày đơn thuần mà là môi trường để các giá trị tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh hiện diện thường xuyên trong đời sống xã hội. Với hơn 7.700 mô hình được triển khai tại nhiều địa bàn, mạng lưới này tạo ra nền tảng văn hóa có độ phủ rộng. Tuy nhiên, việc phát huy giá trị của mạng lưới này đòi hỏi sự chuyển biến từ mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng hoạt động.

Bốn yếu tố của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh gồm không gian vật thể, không gian hoạt động, không gian số và không gian giá trị có thể tạo thành một hệ thống liên kết. Các bảo tàng, di tích và địa điểm lịch sử cung cấp nền tảng vật chất; hoạt động chuyên đề, triển lãm, kể chuyện và sinh hoạt cộng đồng giúp kích hoạt không gian ấy. Môi trường số mở rộng khả năng tiếp cận, trong khi không gian giá trị định hướng chuẩn mực đạo đức, lối sống văn minh, nghĩa tình của người dân thành phố. "Sự kết nối giữa bốn yếu tố này tạo điều kiện để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục được diễn giải và sáng tạo. Một địa điểm lịch sử có thể trở thành điểm khởi đầu cho triển lãm tương tác, nội dung số hoặc tuyến du lịch trải nghiệm. Một tư liệu có giá trị có thể được nghiên cứu để phát triển thành tác phẩm nghệ thuật hay sản phẩm giáo dục", TS Nguyễn Thanh Huyền dẫn chứng.

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt văn hoá trong mối quan hệ với nguồn lực nội sinh và yêu cầu phát triển bền vững. Tư tưởng, đạo đức, phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh vì thế có thể gợi mở hệ quy chiếu cho hoạt động sáng tạo: đổi mới nhưng có trách nhiệm, phát triển thị trường nhưng không đánh mất giá trị con người, ứng dụng công nghệ nhưng vẫn bảo đảm tính nhân văn và sự chính xác của nội dung lịch sử. Một ngành công nghiệp văn hóa có năng lực cạnh tranh lâu dài cần quan tâm đến chất lượng sản phẩm, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm xã hội.

Khơi nguồn sáng tạo

Để Không gian văn hóa Hồ Chí Minh thực sự đóng góp cho công nghiệp văn hóa, thành phố cần tạo điều kiện để văn nghệ sĩ, doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển sản phẩm. Không gian văn hóa không chỉ là nơi giới thiệu những nội dung đã có, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho các dự án sáng tác, nghiên cứu và thử nghiệm phương thức tiếp cận mới.

Tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm được đề cập trong Chỉ thị 07-CT/TW năm 2026 có thể gợi mở hướng triển khai các hoạt động này. Thành phố có thể hỗ trợ những dự án ứng dụng công nghệ trong bảo tàng, phát triển sản phẩm số, xây dựng hình thức kể chuyện lịch sử mới hoặc thử nghiệm mô hình hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo.

Tuy nhiên, đổi mới cần đi cùng trách nhiệm. Các sản phẩm khai thác chất liệu lịch sử phải tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật và bảo đảm những nguyên tắc về quyền sở hữu trí tuệ. Việc ứng dụng công nghệ không thể thay thế yêu cầu nghiên cứu, thẩm định và chất lượng nội dung.

Trong định hướng phát triển hệ sinh thái Creative IP (tài sản sở hữu trí tuệ sáng tạo) tại Thành phố mang tên Bác, những câu chuyện, hình ảnh và chất liệu văn hóa gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh có thể trở thành nguồn tài nguyên cho các dự án sáng tạo có khả năng bảo hộ và thương mại hóa. Để làm được điều đó, thành phố cần xây dựng cơ chế tiếp cận tư liệu, hỗ trợ nghiên cứu, kết nối nhà sáng tạo với các đơn vị sở hữu nguồn nội dung và tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư vào sản phẩm.

Du lịch là một lĩnh vực có thể phát huy trực tiếp tiềm năng này. Bến Nhà Rồng, nơi gắn với sự kiện người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, có thể được lồng ghép trong hệ thống trải nghiệm lịch sử của thành phố. Các Không gian văn hoá Hồ Chí Minh đặt tại các di tích, điểm du lịch có thể trở thành nơi để du khách tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của Bác cũng như bản sắc văn hoá địa phương. Tuy nhiên, giá trị của một tuyến du lịch văn hóa không chỉ nằm ở việc tập hợp các địa điểm, mà còn ở cách tổ chức câu chuyện, chất lượng diễn giải và khả năng tạo ra trải nghiệm có chiều sâu cho du khách.

Không gian văn hóa Hồ Chí Minh trên môi trường số cũng cần được phát triển theo hướng này. Trong buổi làm việc với Thành ủy TP Hồ Chí Minh vào cuối tháng 8 vừa qua, đồng chí Trần Thanh Lâm - Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương - nhấn mạnh việc xây dựng Không gian văn hóa Hồ Chí Minh là chủ trương lớn, mang nét đặc trưng của thành phố; đồng thời đề nghị đưa không gian này lên môi trường mạng nhiều hơn, rõ nét hơn.

Định hướng trên đặt ra yêu cầu không chỉ số hóa tư liệu mà còn xây dựng phương thức truyền tải phù hợp với công chúng hiện đại. Nội dung lịch sử cần được biên tập kỹ lưỡng, kết hợp hình ảnh, âm thanh và công nghệ tương tác để mở rộng khả năng tiếp cận, đặc biệt với thế hệ trẻ. Chỉ thị 21-CT/TU của Thành uỷ TP Hồ Chí Minh cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy xây dựng mô hình sang phát huy giá trị của Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, gắn với phát triển công nghiệp văn hóa. 

Theo PGS. TS Phạm Ngọc Lợi - Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh - trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, bản sắc, chất lượng con người, môi trường sáng tạo và sức hấp dẫn văn hóa là những lợi thế sống còn. Do đó, thành phố cần hướng tới một hệ sinh thái đồng bộ: Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp đầu tư và đồng hành, nhà khoa học cung cấp luận cứ, văn nghệ sĩ cùng lực lượng sáng tạo thổi hồn vào sản phẩm, trong khi cộng đồng và người dân vừa là trung tâm, vừa là chủ thể tham gia giữ gìn, lan tỏa, vừa là người thụ hưởng thành quả. "Trong hệ sinh thái ấy, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh chính là trụ cột, là trung tâm của mọi hoạt động phát triển của thành phố trong kỷ nguyên mới".