Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP (Nghị quyết 09) được ban hành như một giải pháp hỗ trợ khẩn cấp cho hàng trăm nghìn tấn thực phẩm đang chờ thông quan tại các cửa khẩu. Tuy nhiên, khi thời hạn tạm ngưng hiệu lực (15/4/2026) đang đến gần, cộng đồng doanh nghiệp và các cơ quan quản lý đang cùng nhau tìm kiếm lời giải tối ưu: Sửa đổi toàn diện những bất cập của Nghị định 46 hay tiếp tục đối mặt với nguy cơ chưa thông suốt chuỗi cung ứng trên diện rộng.
Nỗ lực tháo gỡ các nút thắt trong thủ tục hành chính
Thời điểm đầu tháng 3/2026, không khí tại các cảng biển lớn như Cát Lái, Hải Phòng và các cửa khẩu đường bộ phía Bắc đã khởi sắc hơn nhờ sự xuất hiện của Nghị quyết 09. Trước đó, một con số lớn đã được ghi nhận khi khoảng 123.400 tấn thực phẩm bao gói sẵn và gần 300.000 tấn nông sản tươi sống bị chậm lại do các quy định mới về tiền kiểm. Việc Chính phủ cho phép tạm dừng thực thi Nghị định số 46/2026/NĐ-CP quy định về kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu và đăng ký bản công bố sản phẩm và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP về việc thống nhất các danh mục hàng hóa và quy trình đăng ký bản công bố sản phẩm đối với các sản phẩm dinh dưỡng và thực phẩm chức năng...đến giữa tháng 4 được ví như một chiếc đòn bẩy sống còn, giúp doanh nghiệp giải phóng dòng vốn đang tạm giữ trong các lô hàng chờ thông quan.
Mặc dù hàng hóa đã bắt đầu luân chuyển trở lại, nhưng những mong mỏi về các thủ tục hành chính sau ngày 15/4 vẫn đang được doanh nghiệp quan tâm. Các hiệp hội ngành hàng lớn như EuroCham, AmCham và Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT) liên tục đóng góp ý kiến về việc Nghị định 46 đang mở rộng diện kiểm tra vượt quá nhu cầu thực tế. Thay vì tập trung vào các mặt hàng rủi ro cao, quy định này lại kéo cả nguyên liệu, phụ gia và bao bì phục vụ sản xuất nội bộ vào diện tiền kiểm nghiêm ngặt.
Một trong những nội dung cần hoàn thiện nhất chính là sự chưa đồng nhất trong thẩm quyền quản lý giữa các bộ, ngành. Thực tế cho thấy, một số lô hàng hiện đang được điều chỉnh bởi cả quy định kiểm tra từ Bộ Y tế lẫn kiểm dịch động thực vật từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Do đó, việc sớm ban hành một danh mục hàng hóa kèm mã HS thống nhất sẽ là điểm tựa quan trọng, giúp doanh nghiệp và cơ quan hải quan phối hợp nhịp nhàng hơn. Đồng thời, công tác đồng bộ hóa dữ liệu số cũng được kỳ vọng sẽ tạo sự nhất quán cao trong việc xác định đối tượng kiểm tra an toàn thực phẩm tại các Chi cục Hải quan cửa khẩu.
Bên cạnh đó, quy định về ghi nhãn hàng hóa nhập khẩu đang tạo ra một vấn đề cần tháo gỡ trong thủ tục hành chính. Theo phản ánh của các doanh nghiệp, việc yêu cầu nhãn phải thể hiện đầy đủ thông tin đơn vị công bố ngay tại thời điểm đăng ký tờ khai là điều khó khả thi, bởi thông tin này thường chỉ được xác định sau khi hoàn tất các thủ tục hậu kiểm hoặc công bố chính thức. Sự chưa tương thích giữa quy định pháp lý và thực tiễn vận hành logistics đang trở thành thách thức, làm giảm bớt lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam ngay trên sân nhà.
Hướng tới giải pháp cải cách đồng bộ và bền vững
Bước sang tuần thứ hai của tháng 3/2026, các chuyên gia kinh tế cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc gia hạn thời gian áp dụng, chúng ta chỉ đang tạm thời xử lý bề nổi thay vì giải quyết triệt để vấn đề. Theo chuyên gia kinh tế - thị trường Trần Mạnh Hùng, nếu không có một đợt cải cách mạnh mẽ về tư duy quản lý, chuyển hẳn từ "tiền kiểm đại trà" sang "hậu kiểm dựa trên rủi ro" thì kịch bản chậm luân chuyển hàng hóa sẽ tái diễn sau ngày 15/4, nhất là khi nhu cầu tiêu dùng và sản xuất thường tăng cao vào quý II.
Chia sẻ với phóng viên về vấn đề này, ông Hồ Thanh Long, đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm lớn tại TP Hồ Chí Minh kiến nghị: "Chúng tôi rất mong muốn cơ quan quản lý chuyển đổi mạnh mẽ sang cơ chế hậu kiểm đối với những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt. Việc cho phép doanh nghiệp tự công bố và chịu trách nhiệm, kết hợp với kiểm tra xác xuất sau khi hàng về kho, sẽ giúp giảm đáng kể chi phí lưu kho bãi, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt trên thị trường quốc tế'.
Ở góc độ quản lý, Cục Hải quan đã có những động thái quyết liệt khi liên tục gửi văn bản kiến nghị Bộ Y tế tháo gỡ 5 vướng mắc cốt lõi. Quan điểm của ngành Hải quan là cần sớm ban hành danh mục hàng hóa kèm mã HS chi tiết và thực hiện cơ chế một cửa quốc gia một cách thực chất. Việc một lô hàng phải xin kết quả từ 2-3 cơ quan khác nhau không chỉ gây mất thêm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến hiệu suất thông quan của cả hệ thống cảng biển, vốn đang phải xử lý khối lượng hàng hóa tăng trưởng gần 37% so với cùng kỳ năm ngoái.
Bên cạnh đó, các hiệp hội doanh nghiệp quốc tế như EuroCham và AmCham đề xuất một giải pháp đột phá hơn: Gia hạn thời gian thực thi Nghị định 46 đến ít nhất là ngày 1/6/2026 để các bên có đủ thời gian hoàn thiện khung pháp lý. Họ cũng kiến nghị Chính phủ cho phép sử dụng các chứng nhận an toàn thực phẩm quốc tế uy tín làm căn cứ thay thế cho các giấy phép con trong nước. Đây được xem là bước đi cần thiết để hài hòa hóa quy định của Việt Nam với các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA hay CPTPP mà chúng ta đã ký kết.
Phần lớn sự tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu đến từ khu vực FDI với nhu cầu nhập khẩu linh kiện, nguyên liệu cực lớn.
Số liệu thống kê đến giữa tháng 2/2026 cho thấy, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã vượt ngưỡng 130 tỷ USD. Đây là một con số đầy ấn tượng minh chứng cho sự phục hồi mạnh mẽ của nền kinh tế. Tuy nhiên, đằng sau những con số đó là yêu cầu về sự bền vững của chuỗi cung ứng. Phần lớn sự tăng trưởng đến từ khu vực FDI với nhu cầu nhập khẩu linh kiện, nguyên liệu rất lớn. Nếu quy trình tiền kiểm đối với nguyên liệu sản xuất được đơn giản hóa, chính các doanh nghiệp đầu tàu này sẽ phát huy tối đa năng lực, thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu trong các tháng tiếp theo.
Việc tạm ngưng Nghị định 46 theo Nghị quyết 09 là một bước đi đúng đắn. Để thực sự tạo ra đột phá, cần một sự quyết tâm trong việc đơn giản hóa những thủ tục chồng chéo, tin tưởng vào sự tự chủ của doanh nghiệp và tăng cường vai trò giám sát của hậu kiểm. Khi đó, chuỗi cung ứng sẽ thực sự được khơi thông, tạo đà cho những con số tăng trưởng kim ngạch không chỉ dừng lại ở mức 130 tỷ USD mà còn tiến xa hơn nữa trong năm 2026.
Về lâu dài, giải pháp căn cơ nhất được nhiều bên đồng thuận là phải sửa đổi Luật An toàn thực phẩm để làm nền tảng cho các nghị định hướng dẫn mới. Việc duy trì một hệ thống "tiền kiểm quá tải" trong khi năng lực của các phòng kiểm nghiệm có hạn là một sự chưa cân đối. Thay vào đó, Nhà nước nên đầu tư vào hệ thống dữ liệu lớn để phân loại mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Những đơn vị có lịch sử chấp hành tốt pháp luật cần được ưu tiên thông quan nhanh, trong khi nguồn lực thanh tra nên tập trung vào những đối tượng có nguy cơ vi phạm cao.
Việc số hóa hoàn toàn quy trình kiểm tra chuyên ngành là yêu cầu trọng tâm. Đến tháng 3/2026, mặc dù chuyển đổi số đã đi sâu vào nhiều lĩnh vực, nhưng trong quản lý an toàn thực phẩm, sự liên thông dữ liệu giữa Bộ Y tế, Bộ Công Thương và Cục Hải quan vẫn còn dư địa để hoàn thiện. Doanh nghiệp vẫn đang mong đợi giảm bớt việc nộp bản giấy hoặc khai báo lại thông tin trên các hệ thống khác nhau, nhằm tiết kiệm nguồn lực xã hội.
Cần số hóa hoàn toàn quy trình kiểm tra chuyên ngành.
“Khi các kiến nghị của doanh nghiệp được tiếp thu và Nghị định 46 được sửa đổi theo hướng hậu kiểm, Việt Nam có thể tiết kiệm được hàng nghìn tỷ đồng chi phí logistics mỗi năm. Quan trọng hơn, niềm tin của các nhà đầu tư nước ngoài sẽ được củng cố khi họ thấy một môi trường kinh doanh minh bạch, tiên liệu được và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây chính là cơ hội thuận lợi để Chính phủ thực hiện một cuộc cải cách thực chất, mang tính bền vững”, ông Hùng nhấn mạnh.
Tính đến thời điểm hiện tại, các cơ quan chức năng vẫn đang nỗ lực rà soát để đưa ra phương án cuối cùng trước mốc 15/4. Cộng đồng doanh nghiệp đang chờ đợi một quyết sách thấu đáo, nơi mà mục tiêu bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng hành cùng nhau. Một cơ chế quản lý rủi ro thông minh, kết hợp với chế tài xử phạt nghiêm minh sau thanh tra, chính là chìa khóa để hóa giải vướng mắc mang tên Nghị định 46.
Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là thông suốt hàng hóa tại cảng, mà là thiết kế một tương lai cho ngành logistics thực phẩm Việt Nam. Chúng ta sẽ điều hành một nền kinh tế xuất nhập khẩu hàng trăm tỷ USD bằng những tư duy quản trị hiện đại, giảm bớt rào cản. Mốc thời gian 15/4/2026 không chỉ là một kỳ hạn pháp lý, mà là một dịp để khẳng định năng lực phản ứng chính sách và sự đồng hành của Nhà nước đối với cộng đồng doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới./.
Bình luận (0)