Doanh nghiệp xuất khẩu: Chủ động chuyển hướng trước biến động Trung Đông

Hệ lụy từ sự bùng nổ chi phí logistics và giá dầu

Dòng chảy thương mại toàn cầu đang diễn ra trước những thử thách khắc nghiệt, bị chặn lại bởi những nút thắt về địa chính trị. Theo tổng hợp của Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), tác động nhãn tiền và nghiêm trọng nhất của cuộc xung đột tại Trung Đông là sự tắc nghẽn tại các eo biển chiến lược toàn cầu. 

Trong đó, đáng chú ý, tại eo biển Hormuz - nơi được xem là điểm nóng nhất hiện nay và đảm nhận việc lưu thông 1/5 lượng dầu mỏ cùng khí đốt tự nhiên hóa lỏng bằng đường biển của thế giới mỗi ngày, hoạt động lưu thông gần như đình trệ. Theo thông tin từ Hiệp hội Đại lý, môi giới và dịch vụ hàng hải Việt Nam (VISABA), hàng loạt tàu chở dầu đã phải dừng hành trình, tập trung bên ngoài vịnh Oman hoặc hủy bỏ chuyến đi giữa chừng.

Thêm vào đó, hy vọng phục hồi tuyến đường qua kênh đào Suez và Biển Đỏ trong thời gian này trở nên vô cùng mong manh khi phong trào Houthi tại Yemen phát tín hiệu sẽ nối lại ngay lập tức các cuộc tấn công vào tàu thương mại. Hiệp hội Vận tải biển quốc tế BIMCO đã đưa ra cảnh báo rủi ro cao đối với các tàu có liên kết với Mỹ hoặc Israel, đồng thời lưu ý rủi ro nhận dạng sai khiến mọi tàu thuyền qua đây đều gặp nguy hiểm.

Trước tình hình chiến sự khốc liệt, các ông lớn trong ngành vận tải container như CMA CGM, Maersk và Hapag-Lloyd đều đồng loạt thông báo chuyển hướng tàu đi vòng qua Mũi Hảo Vọng tại Nam Phi để tránh vùng chiến sự. Trong khi đó, hãng tàu MSC đã tạm thời ngừng nhận đặt chỗ đến khu vực Trung Đông. Việc phải thay đổi hành trình khiến thời gian vận chuyển hàng hóa giữa châu Á và châu Âu bị kéo dài thêm từ 10 - 14 ngày.

Sự chuyển hướng này dẫn đến sự bùng nổ về chi phí logistics khi giá cước container dự báo có thể tăng mạnh gấp 2 - 3 lần mức bình thường, vượt mốc 5.000 USD cho mỗi container 40 feet, lặp lại kịch bản của giai đoạn 2024 - 2025. Đồng thời, các đơn vị bảo hiểm rủi ro chiến tranh đang rà soát và tăng phí nhanh chóng đối với các tàu hoạt động tại khu vực vùng Vịnh. Thêm vào đó, nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ đã đẩy giá dầu thô Brent tăng vọt lên mức 72,87 USD một thùng, kéo theo sự gia tăng của phụ phí nhiên liệu trong cả vận tải biển và hàng không.

Đối diện với bài toán về chi phí và chuỗi cung ứng

Theo các chuyên gia kinh tế, cuộc chiến tại Trung Đông đang tạo ra những rào cản lớn đối với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam khi chi phí logistics tăng cao và thời gian vận chuyển kéo dài gây áp lực trực tiếp lên khả năng cạnh tranh của hàng hóa nội địa trên thị trường quốc tế.

Theo ghi nhận từ Hiệp hội Đại lý, Môi giới và Dịch vụ Hàng hải Việt Nam (VISABA), ngay khi căng thẳng nổ ra, các hãng tàu ngoại đã đồng loạt điều chỉnh tăng phụ phí xếp dỡ cùng nhiều loại phí dịch vụ với mức dao động từ 10 - 20%. Sự gia tăng đột ngột này ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của các ngành xuất khẩu chủ lực như nông sản, dệt may và da giày. Đáng chú ý, do thiếu các quy định pháp lý ràng buộc đủ mạnh đối với những đơn vị vận chuyển quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam thường rơi vào thế yếu trong quá trình đàm phán cước phí, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu chung.

Hơn thế nữa, việc các tàu phải thay đổi hải trình vòng qua mũi Hảo Vọng không chỉ làm kéo dài thời gian vận chuyển mà còn gây áp lực cực lớn lên chuỗi cung ứng "just-in-time" của ngành linh kiện ô tô và điện tử. Đáng chú ý, theo đánh giá từ Văn phòng Ban nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), nhóm hàng nông sản nhạy cảm như trái cây tươi và thủy sản đang đối mặt với rủi ro sụt giảm chất lượng nghiêm trọng. Thời gian lưu kho trên biển quá lâu không chỉ đe dọa độ tươi ngon của sản phẩm mà còn làm phát sinh những khoản chi phí bảo quản khổng lồ cho các đơn vị xuất khẩu.

Không chỉ dừng lại ở đường biển, tuyến vận tải hàng không sang các quốc gia vùng Vịnh cũng đang chịu ảnh hưởng nặng nề. Việc nhiều quốc gia tại Trung Đông hạn chế hoặc đóng cửa không phận buộc các chuyến bay phải chuyển hướng. Thực trạng này dẫn đến tình trạng kéo dài thời gian bay và khiến chi phí vận hành đội lên cao, tạo thêm một tầng áp lực mới lên chuỗi giá trị hàng hóa của Việt Nam trong khu vực.

Giữa "tâm bão" logistics, doanh nghiệp Việt tìm "cơ" trong "nguy"

Đáng chú ý, cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang thực hiện tinh thần "tìm cơ trong nguy" đầy ấn tượng. Thay vì bi quan trước áp dụng chi phí, nhiều đơn vị xem ở đây là thời điểm vàng để tái sinh cấu trúc và khẳng định uy tín trên trường quốc tế. Ông Nguyễn Hữu Nam, Giám đốc Xuất khẩu một doanh nghiệp thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long cho hay, việc thắt chặt mối quan hệ với các khách hàng truyền thống chính là chìa khóa. Bằng cách chủ động chia sẻ rủi ro chi phí và cam kết chất lượng hàng hoá tuyệt đối bất chấp hành trình kéo dài, doanh nghiệp của ông đã chính phục được niềm tin của đối tác, từ đó mang về những đơn hàng dài hạn kéo dài đến tận nửa cuối năm 2026.

Tương tự, chiến lược đa dạng hóa cũng đang được phát triển mạnh mẽ trong ngành may. Bà Lê Thị Thanh Mai, Trưởng phòng Thu mua của một tập đoàn dệt may lớn chia sẻ đơn vị đang tích cực tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế ngay tại khu vực ASEAN và nội khối RCEP. Giải pháp này không chỉ giúp cắt giảm sự phụ thuộc vào các tuyến vận động tải xa xôi đầy biến động mà còn giúp doanh nghiệp tận dụng tối ưu các ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại khu vực, tạo lợi thế cạnh tranh về giá thành sản phẩm.

Đồng hành động cùng nỗ lực của doanh nghiệp, Cục Xuất nhập khẩu đã yêu cầu các hãng tàu ngoại phải minh bạch hóa lộ trình và công khai các loại phụ phí nhằm ngăn chặn tình trạng trục lợi từ biến động thị trường. Đồng thời, cơ quan quản lý cũng tích cực khuyến khích doanh nghiệp mở rộng các thị trường ngách ít chịu ảnh hưởng bởi xung đột như Nhật Bản, Úc và Đông Nam Á.

Chiến lược ứng phó với khủng hoảng logistics và năng lượng

Trước những diễn biến phức tạp tại khu vực Biển Đỏ và Trung Đông, ngay đầu tháng 3/2026, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) đã chính thức phát đi công văn khẩn nhằm hướng dẫn các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng chủ động ứng phó với các kịch bản xấu nhất có thể xảy ra đối với chuỗi cung ứng quốc tế.

Để bảo vệ lợi ích của các nhà xuất khẩu trong nước, Cục Xuất nhập khẩu đề nghị các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp logistics cần ngay lập tức triển khai các biện pháp đa dạng hóa nguồn cung và thị trường tiêu thụ. Việc này không chỉ giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào các hành lang vận tải đang bị phong tỏa mà còn là bước đi chiến lược để xây dựng khả năng chống chịu lâu dài trước các cú sốc địa chính trị không thể dự báo trước.

Đồng thời Bộ Công thương khuyến nghị, các doanh nghiệp Việt cần khẩn trương tìm kiếm các thị trường thay thế để giảm thiểu rủi ro khi hoạt động giao thương sang Israel, Iran và các khu vực lân cận tại Trung Đông gặp ách tắc. Việc mở rộng sang các thị trường ngách hoặc tăng cường khai thác các hiệp định thương mại tự do (FTA) ở những khu vực ổn định hơn được xem là giải pháp cấp bách. Song song đó, các đơn vị xuất nhập khẩu được yêu cầu phải siết chặt các điều khoản trong hợp đồng ngoại thương, đặc biệt là các điều khoản về bất khả kháng, bảo hiểm rủi ro chiến tranh và thời gian giao hàng. Điều này giúp doanh nghiệp có cơ sở pháp lý vững chắc để xử lý các tranh chấp phát sinh khi hàng hóa bị chậm trễ hoặc gặp sự cố trên biển.

Tại thị trường trong nước, Bộ Công thương yêu cầu các doanh nghiệp đầu mối xăng dầu phải bảo đảm tuyệt đối không để xảy ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung tại thị trường nội địa, nhằm giữ vững an ninh năng lượng và hạn chế tác động tiêu cực của giá xăng dầu lên chi phí vận chuyển trong nước.

Để vượt qua giai đoạn khó khăn này, trao đổi nhanh với phóng viên, đại diện Cục Xuất nhập khẩu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động thông tin và lên kịch bản ứng phó linh hoạt. Các hiệp hội cần thường xuyên cập nhật diễn biến chiến sự và tình trạng các cảng biển cho hội viên để kịp thời điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và các bộ ngành trong việc nắm bắt biến động giá cước, phụ phí sẽ giúp xây dựng được những phương án thích ứng hiệu quả nhất. Việc bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định chuỗi cung ứng nội địa chính là chìa khóa để hàng hóa Việt Nam giữ vững vị thế trên bản đồ thương mại thế giới trong một năm 2026 đầy biến động./.