Minh bạch hóa khu vực kinh tế hộ gia đình

Khuyến khích hộ kinh doanh không giao dịch bằng tiền mặt

Từ ngày 5/3 năm nay, Nghị định 68 bắt đầu có hiệu lực đánh dấu một bước ngoặt lớn trong nỗ lực minh bạch hóa khu vực kinh tế hộ gia đình thông qua việc chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai. Cùng với đó là việc khuyến khích trả tiền qua chuyển khoản thay vì dùng tiền mặt để mọi giao dịch đều rõ ràng, minh bạch. Dù còn một số e ngại ban đầu nhưng thực tế cho thấy cách làm mới này mang lại rất nhiều thuận tiện.

Tại một quán phở tại TP. Hải Phòng, thay vì phải loay hoay trả lại tiền lẻ hay nhầm lẫn mỗi khi đông khách, giờ đây chủ quán chỉ cần đặt một mã QR. Khách ăn xong quét mã là xong, máy tính tiền tự động ghi nhận chính xác. Chủ quán còn tự áp dụng một số hình thức khuyến khích người mua hàng thanh toán bằng chuyển khoản nhưng không phải khách hàng nào cũng chuyển khoản.

Anh Đinh Văn Hải - Quán Phở Đức, TP. Hải Phòng cho biết: "Bên mình đang sử dụng phần mềm Pos sẽ minh bạch trong việc thanh toán. Cùng với tiền mặt, sẽ có khó khăn về việc khách hàng khi khách hàng có tuổi và trẻ em sẽ hay thanh toán bằng tiền mặt".

Khi dùng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, dữ liệu sẽ được gửi thẳng đến cơ quan thuế. Điều này giúp cán bộ thuế nắm bắt doanh thu thực tế ngay trong ngày để hỗ trợ các hộ kinh doanh kê khai chính xác.

Ông Phạm Tuấn Anh - Phó Trưởng Thuế TP. Hải Phòng cho biết: "Việc này cũng giúp cho cơ quan thuế trong việc kiểm soát được những dòng tiền cũng như doanh thu của hộ kinh doanh, từ đó hướng dẫn hộ kinh doanh để kê khai thông qua những tờ khai gợi ý cũng như hướng dẫn hộ kê khai, nộp thuế một cách kịp thời".

Dù vậy, vẫn còn tình trạng một số hộ cố tình né tránh thanh toán điện tử để giấu doanh thu. Phương thức thanh toán mới với các hộ kinh doanh này cần có thêm thời gian để làm quen nên khuyến khích tự giác thực hiện vẫn là giải pháp căn bản.

Ông Nguyễn Văn Được - Tổng Giám đốc Công ty Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín, TP. Hồ Chí Minh nêu ý kiến: "Qua quá trình tiếp xúc với hộ cá nhân kinh doanh, chúng tôi cho rằng, mấu chốt không phải ở vấn đề công nghệ. Mà bản chất nằm ở vấn đề tâm lý e ngại khi thanh toán không dùng tiền mặt đòi hỏi sự minh bạch về mặt tài chính cũng như minh bạch về nghĩa vụ thuế. Cũng do thói quen thanh toán dùng tiền mặt quá lâu đời dẫn đến bà con tiểu thương sẽ cảm thấy thuận lợi cũng như dễ kiểm soát tiền mặt hơn".

Hành lang pháp lý theo hướng hỗ trợ

Hệ quả của việc ẩn doanh thu không chỉ dừng ở câu chuyện thất thu ngân sách mà còn tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng trên thị trường. Về lâu dài, tình trạng này làm suy giảm tính minh bạch của môi trường kinh doanh, ảnh hưởng đến nỗ lực xây dựng một thị trường hiện đại, công khai và hạn chế thanh toán bằng tiền mặt đã được Chính phủ hướng tới.

Để hóa giải những lực cản đó, Nhà nước đã ban hành một hệ thống chính sách mang tính khuyến khích thanh toán không dùng tiền mặt thay vì áp đặt. Luật số 48 và 67 quy định "hộ, cá nhân kinh doanh phải thông báo số tài khoản/ví điện tử liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh cho cơ quan thuế".

Theo Thông tư 25 của Ngân hàng Nhà nước, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, tài khoản ngân hàng hộ kinh doanh sử dụng cho hoạt động kinh doanh phải đứng đúng tên đăng ký trên Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh, thay vì sử dụng tài khoản cá nhân như trước đây. Đặc biệt, Nghị định 68 vừa ban hành là một "cú hích" quan trọng với quan điểm: Nhà nước không dùng mệnh lệnh hành chính để cấm tiền mặt mà tạo ra sự thuận tiện để người dân tự nguyện thay đổi.

Quản lý thuế trong kỷ nguyên số

Mỗi ngày, người dân và các hộ kinh doanh đang dần quen với việc chuyển khoản, quét mã QR hay thanh toán ngay trên điện thoại thay vì dùng tiền mặt. Đằng sau những giao dịch tưởng như rất đơn giản ấy là một dòng dữ liệu được kết nối và cập nhật liên tục. Khi mọi giao dịch được "định danh" trên nền tảng số, việc quản lý doanh thu cũng trở nên minh bạch và chính xác hơn, giúp cơ quan thuế có thể theo dõi kịp thời mà không cần can thiệp sâu vào hoạt động kinh doanh của người dân.

Cùng với đó, thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ mang lại sự tiện lợi và an toàn cho người sử dụng, mà còn giúp các hộ kinh doanh giảm bớt áp lực kê khai, hạn chế những thủ tục rườm rà. Sự kết nối thông suốt giữa dữ liệu ngân hàng và cơ quan thuế cũng đang góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch hơn, thúc đẩy xã hội tiến nhanh hơn tới nền kinh tế số hiện đại.

Tại Hà Nội, không khí chuyển đổi đang diễn ra rất sôi nổi. Ngành thuế và ngân hàng đã đến tận nơi để hỗ trợ bà con mở tài khoản và cài đặt ứng dụng thuế điện tử.

Bà Nguyễn Thị Hạnh - Kinh doanh hoa quả số 17 Nguyễn Thái Học, Phường Sơn Tây, TP. Hà Nội chia sẻ: "Ngân hàng hỗ trợ mở tài khoản mang tên hộ kinh doanh và có tặng loa miễn phí. Khi chuyển khoản vào, loa đọc lên, tôi cũng không phải mất thời gian để nhìn vào điện thoại và khách hàng cũng vậy, nghe tiếng loa là đã hoàn thành".

Bà Nguyễn Thị Hạ - Kinh doanh quần áo số 54 Lê Lợi, Phường Sơn Tây, TP. Hà Nội cho biết: "Trước đây thanh toán tiền mặt rất nhiều, nhiều lúc tôi cũng thiếu sót, nhầm lẫn. Bây giờ, người ta thanh toán bằng tiền tài khoản, không nhầm lẫn lúc nào".

Có số lượng hộ kinh doanh lớn thứ hai toàn quốc, Thuế TP. Hà Nội đã chuẩn hoá danh bạ hộ kinh doanh, xây dựng AI hỗ trợ tạo tờ khai trên ứng dụng Etax Mobile, tạo các nhóm Zalo cộng đồng hỗ trợ hộ kinh doanh.

Bà Đỗ Ngọc Dung - Phó Trưởng Thuế cơ sở 16, Thuế TP. Hà Nội nêu ý kiến: "Tổ chức nhiều hội nghị, tập huấn và thành lập tổ hỗ trợ gồm có cán bộ thuế, ngân hàng và các nhà cung cấp giải pháp đi xuống trực tiếp địa bàn để hỗ trợ hộ kinh doanh cài đặt, sử dụng Etax Mobile và mở tài khoản kinh doanh online tại chỗ để giúp hộ kinh doanh tách bạch được chi phí cá nhân với doanh thu hoạt động sản xuất, kinh doanh".

Bà Nguyễn Thị Phương Hảo - Trưởng phòng Khách hàng cá nhân, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam, Chi nhánh Sơn Tây chia sẻ: "Làm sao mà tiện lợi nhất và gọn nhẹ nhất với chi phí thấp nhất cho toàn thể khách hàng để giảm thiểu tối đa các giao dịch bằng tiền mặt và hỗ trợ cho các cơ quan Nhà nước trong việc quản lý được dễ dàng".

Việc hộ kinh doanh thực hiện kê khai, thông báo số tài khoản, ví điện tử đến cơ quan thuế là một bước tiến quan trọng trong lộ trình hiện đại công tác quản lý thuế. Các thông tin này sẽ giúp cơ quan thuế có thêm cơ sở dữ liệu để hạn chế được tình trạng thất thu ngân sách.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh - Trưởng ban Pháp chế, Cục Thuế nhận định: "Ngành thuế cũng rất cần sự phối hợp của các Bộ, ban, ngành có liên quan như ngân hàng như Bộ Công an, các đơn vị khác có liên quan trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu lớn. Và cơ sở dữ liệu này, chúng tôi sẽ phân tích để xác định ra những người nộp thuế tuân thủ để có những phương thức hỗ trợ kịp thời và xác định ra những người nộp thuế không tuân thủ để xử lý theo quy định của pháp luật".

Có thể thấy rõ quá trình chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai dựa trên dữ liệu điện tử đã bắt đầu tạo ra những thay đổi rõ nét. Chỉ sau hai tháng triển khai, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tại nhiều hộ kinh doanh đã tăng lên đáng kể, quan trọng là dữ liệu doanh thu được cập nhật minh bạch. Điều đáng chú ý là thay vì tạo áp lực hay cưỡng ép, việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt đang cho thấy những lợi ích thiết thực đối với chính người dân và hộ kinh doanh.

Về phía Nhà nước, việc quản lý thuế dựa trên dữ liệu, với sự hỗ trợ của AI và Big Data, cũng giúp cơ quan chức năng theo dõi doanh thu chính xác và công bằng hơn, giảm bớt các thủ tục rườm rà, tạo nền tảng cho một môi trường kinh doanh hiện đại, minh bạch và văn minh hơn.