Thúc đẩy liên kết doanh nghiệp nước ngoài với trong nước

Việt Nam là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn FDI, nhưng hiệu ứng lan tỏa cũng như sợi dây liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn lỏng lẻo. Đây là một trong những vấn đề còn tồn tại mà Nghị quyết 10 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài chỉ ra và có những định hướng để phát triển đồng bộ, thống nhất hệ sinh thái đầu tư nước ngoài gắn liền với chiến lược phát triển của doanh nghiệp nội địa, phấn đấu đưa khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của khối FDI trước năm 2030. Đây không chỉ là bước ngoặt trong chính sách thu hút FDI, mà còn thể hiện tư duy phát triển mới: Không chỉ thu hút vốn, mà phải nuôi dưỡng doanh nghiệp Việt.

Nhà máy có tổng đầu tư 100 tỷ đồng, chuyên sản xuất các sản phẩm công nghiệp phụ trợ cho các công ty Nhật và Mỹ xuất khẩu đi các nước. Mặc dù đã có 20 năm kinh nghiệm hợp tác với các doanh nghiệp FDI nhưng tỷ lệ mặt hàng có công nghệ cao vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn bất chấp những nỗ lực tự thân rất lớn của doanh nghiệp.

Ông Cao Văn Viên - Giám đốc điều hành Công ty ASG cho biết: "Chúng ta sẽ phải đảm bảo về mặt đầu vào nguyên vật liệu đến đầu ra nguyên liệu cũng như trong quá trình sản xuất. Người ta sẽ kiểm tra, đánh giá sản phẩm thường xuyên qua các lần giao hàng".

Câu chuyện của công ty ASG cũng là tình cảnh chung của rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay. Sau hàng chục năm đón nhận dòng vốn FDI, các sản phẩm nội địa tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu của các tập đoàn lớn chủ yếu vẫn nằm ở phân khúc có hàm lượng công nghệ thấp hoặc gia công đơn giản. Trong khi đó, các linh kiện công nghệ cao hầu hết đều được doanh nghiệp FDI nhập khẩu trực tiếp từ nước ngoài, hoặc họ sẽ kéo theo các doanh nghiệp vệ tinh vừa và nhỏ từ nước họ sang Việt Nam để sản xuất.

Bà Trương Thị Chí Bình - Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam chia sẻ: "Hiện nay, sự tham gia ở một số ngành rất tốt, bởi vì họ có nhu cầu nội địa hóa thật sự. Đó là những ngành mà họ cần liên kết cồng kềnh, ví dụ như ô tô, xe máy. Còn ngành điện tử, kể cả trong ngành điện tử, điện tử gia dụng, chúng ta cũng tham gia được rất nhiều nhưng cũng chỉ dừng ở linh kiện chế tạo, tức là linh kiện cơ khí và nhựa cao su. Còn phần điện, điện tử rất yếu, vì khu vực này rất dễ nhập khẩu và đó cũng là phần công nghệ quan trọng nhất nên họ vẫn giữ lại".

Ông Nguyễn Văn Toàn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài nêu ý kiến: "Phát triển các doanh nghiệp nội địa để có thể bình đẳng, hợp tác với nhà đầu tư nước ngoài cùng phát triển. Đó mới là điều then chốt nhất để tạo giá trị gia tăng, tăng cường công việc hỗ trợ, tăng cường chuyển giao công nghệ".

Với thực tế liên kết còn lỏng lẻo như hiện nay, giai đoạn tới đòi hỏi Việt Nam phải chuyển hướng mạnh mẽ sang thu hút các dự án công nghệ cao, đồng thời bắt buộc phải có sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp nội địa để tạo ra sức lan tỏa thực chất cho nền kinh tế.

Cần sớm thể chế hóa Nghị quyết 10

Dòng vốn đầu tư nước ngoài ngày càng thể hiện vai trò lớn trong nền kinh tế Việt Nam. Ví dụ xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong kim ngạch thương mại và đã giúp Việt Nam xuất siêu hơn 10,2 tỷ USD chỉ trong 5 tháng đầu năm. Tuy nhiên, phía sau những con số đầy ấn tượng đó là những con số phải suy ngẫm. Tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa chỉ đạt dưới 50%, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Tỷ lệ nội địa hóa mới chỉ đạt khoảng 20-25%. Hơn 80% công nghệ sử dụng có tuổi đời từ 10 - 20 năm. Tỷ lệ chuyển giao công nghệ rất thấp khi chuyển giao tài sản sở hữu trí tuệ chỉ chiếm 13%.

Tự thân mỗi doanh nghiệp không thể tạo được những bước đi dài, vững chắc mà rất cần sự hỗ trợ thiết thực về cơ chế, chính sách. Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã chỉ rõ những mục tiêu, phương hướng cần sớm được thể chế hóa thành các chính sách, các quy định pháp luật cụ thể để thúc đẩy quá trình gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp Việt và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Là một trong số ít doanh nghiệp Việt Nam hiện nay đã làm chủ công nghệ và đang cung cấp linh kiện bán dẫn cho nhiều đối tác lớn trên thế giới, tuy nhiên, đại diện doanh nghiệp chia sẻ, miếng bánh công nghệ cao tuy rất hấp dẫn nhưng không dễ bởi khoảng cách về công nghệ giữa đa phần doanh nghiệp Việt và thế giới là không nhỏ.

Ông Hoàng Minh Trí - Giám đốc Công ty 4P cho biết: "Đổi mới công nghệ đòi hỏi nguồn vốn rất lớn. Nhà nước cần có chính sách như quỹ đổi mới công nghệ đã có, nhưng doanh nghiệp Việt Nam làm sao có thể tiếp cận được với lãi suất vay thấp. Chính sách của chúng ta thay đổi khá nhanh. Điều đó rất khó cho doanh nghiệp có thể trù liệu được những rủi ro khi quyết định đầu tư".

Nhìn lại một chặng đường dài, một phần nguyên nhân cũng đến từ việc các địa phương trước đây mải chạy theo thành tích số lượng thu hút FDI. Chúng ta trải thảm đỏ, ưu đãi tối đa về thuế, đất đai dựa trên quy mô vốn lớn nhưng chưa đi sâu vào hiệu quả liên kết hay cam kết tỷ lệ nội địa hóa. Doanh nghiệp FDI được hưởng lợi lớn nhưng lại thiếu đi những ràng buộc pháp lý đủ mạnh để họ có trách nhiệm "dìu dắt" doanh nghiệp bản địa.

Bà Trương Thị Chí Bình - Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam nhận định: "Chúng ta phải có một kế hoạch trước cho doanh nghiệp Việt Nam cùng chuẩn bị, ví dụ mời một công ty trong ba năm sẽ đầu tư về Việt Nam, họ bắt đầu xây nhà máy, mình cũng phải có kế hoạch nội hóa của họ và cùng bàn với công ty Việt Nam và Chính phủ ngồi ở giữa để hai bên cùng bàn với nhau. Họ cũng phải chỉ chúng ta công nghệ gì, thiết bị gì, đầu tư như thế nào, mức độ đến đâu".

Luật sư Hà Công Tâm - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội đưa ra ý kiến: "Làm sao mỗi doanh nghiệp FDI phải xác định việc kết nối, liên kết với doanh nghiệp trong nước, dìu dắt các doanh nghiệp trong nước để tham gia vào chuỗi cung ứng, cũng như thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Bản thân các doanh nghiệp trong nước cũng cần phải có sự nỗ lực, tự trang bị cho mình những năng lực đủ tiêu chuẩn hợp tác với các doanh nghiệp FDI".

Trong sân chơi toàn cầu, các doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với vô vàn rào cản khắt khe về thương mại, tiêu chuẩn xanh và đầu tư quốc tế. Đây là cuộc chơi quá sức đối với những doanh nghiệp đơn độc. Để phát triển bền vững và đi đường dài, nền kinh tế rất cần những cánh chim đầu đàn - những doanh nghiệp dân tộc lớn đóng vai trò dẫn dắt, bệ đỡ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa đi theo, cùng tham gia vào chuỗi liên kết toàn cầu. Có như vậy, chúng ta mới biến nội lực thành động lực, tận dụng tối đa dòng vốn ngoại để đưa nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng trưởng bứt phá.

Cộng đồng doanh nghiệp đang rất kỳ vọng Nghị quyết 10 sẽ sớm được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động, cơ chế và chính sách đồng bộ, tạo điều kiện để các dự án FDI thế hệ mới nhanh chóng đi vào triển khai. Khi đó, dòng vốn đầu tư nước ngoài không chỉ bổ sung nguồn lực cho tăng trưởng mà còn thúc đẩy chuyển giao công nghệ, tăng cường liên kết với doanh nghiệp Việt Nam và hình thành một hệ sinh thái sản xuất có giá trị gia tăng cao, góp phần xây dựng mô hình tăng trưởng mới và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế.